Antalya Kent Konseyi

KENTGES Kentsel Gelişme Stratejisi ve Eylem Planı Hakkında

Antalya Kent Konseyi Görüş ve Önerileri

(Taslak-Mart 2010)

Bayındırlık ve İskân Bakanlığı tarafından koordine edilerek ilgili kurum ve kuruluşlar ile birlikte hazırlanan “Kentsel Gelişme Stratejisi ve Eylem Planı (KENTGES)” mevcut planlama sistemindeki iki temel soruna çözüm aradığı söylenebilir:

KENTGES’te karar ve planlama sisteminin yeniden yapılandırılması, yerleşmelerin yaşam ve mekân kalitesinin artırılması, yerleşmelerin ekonomik yapısının güçlendirilmesi, yerleşmelerin toplumsal yapılarının güçlendirilmesi eksenlerinde öngörülen stratejiler ve eylemlerin mevcut temel sorunların çözümüne muhtemel etkilerini dikkate alan tespit, görüş ve önerilerimiz aşağıda sunulmaktadır.

“STRATEJİ 1.1 Kalkınma planları ile belirlenmiş politikaları dikkate alan ülke düzeyinde Ulusal Mekânsal ve Bölgesel Gelişme Stratejisi, bölge, il, kentsel ve kırsal yerleşmeler düzeylerinde; kamu yararını temel alan, bütüncül ve kademeli birliktelik ile sürdürülebilirlik ilkelerine uyan, sosyal adaleti ve koruma-kullanma dengesini gözeten; mekânsal gelişme planlarının hazırlanmasını esas alan ve her düzeyin gerektirdiği ulaşım, çevre, kültürel miras, turizm, yerel kalkınma, sosyal bütünleşme, sakınım, gelişme odak ve koridorları, mekân kalitesi gibi tematik, alansal ve sektörel planlarla mekânsal planların bütünleştiği ve buna ilişkin kurumsal yapılanma ve yetki dağılımını tanımlayan; planlama sürecinde katılımı, müzakereciliği, disiplinler arası olmayı, ileri-geri besleme, izleme ile denetim, öz denetim mekanizmalarını esas alan; her ölçeğin gerektirdiği içerik, ayrıntı, gösterim ve plan dilinin geliştirildiği bir “Şehircilik ve Planlama Çerçeve Yasası”nın hazırlanması ve ilgili yasalarda uyumlaştırmaların yapılması.” (s.64)

STRATEJİ 1.1’e göre hazırlanacak Şehircilik ve Planlama Çerçeve Yasası hakkındaki görüş ve önerilerimiz, bu yasa ile yapılması öngörülen düzenlemelerin yer aldığı strateji ve eylemlerde sunulmuştur.

“STRATEJİ 1.2 Kentleşme, imar, yapı, konut, şehircilik ve mekânsal planlama konularında her ölçek ve kademede ilke, politika, stratejiler, ikincil mevzuat, standartlar, kapasite geliştirme, teknik ve mali destek programları ve uygulama rehberleri üreten, merkezi düzeyde tek bir kurumun sorumlu kılınması, mekânsal planlama konusunda karar üreten ve faaliyet gösteren kamu kurum ve kuruluşları arasında yetki ve sorumluluk karmaşasını giderecek biçimde yeni düzenlemeler yapılarak güçlü bir eşgüdüm ve işbirliği mekânizmasının kurulması, ilgili kurumlar arasındaki yetki ve görev dağılımının netleştirilmesi.

Kentleşme, imar, yapı, konut, şehircilik ve mekânsal planlama konularından sorumlu merkezi düzeyde tek bir kurumun oluşturulması.

Şehircilik ve Planlama Bakanlığı’nın kurulması ya da Bayındırlık ve İskân Bakanlığı’nın teşkilat yasasındaki görevlerinin kentleşme, konut, şehircilik ve mekânsal planlama konularını kapsayacak biçimde genişletilerek Bayındırlık ve Şehircilik Bakanlığına dönüştürülmesi.” (s.66-67)

Bölgesel Gelişme Komitesi ve Mekânsal Planlama İhtisas Komisyonu oluşturulması

DPT bünyesinde, ulusal ve bölgesel mekânsal gelişme stratejisi’nin hazırlanma sürecinde Bölge Gelişme Komitesi ve Mekânsal Planlanma İhtisas Komisyonu’nun yer alması için yeni bir kurumsal düzenlemeye gereksinim vardır.” (s.67)

Stratejide her ölçek ve kademede ilke, politika, stratejiler üreten merkezi düzeyde tek bir kurumun sorumlu kılınması öngörüldüğü halde; eylem düzeyinde merkezi yönetimde Bakanlık ve DPT olarak ikili yapılanmanın olacağı anlaşılmaktadır. Strateji-eylem tutarlılığını sağlayacak değişiklik yapılmalıdır.

Stratejide, yerel yönetimlerin mekânsal planlama konularında ilke, politika ve stratejiler üretmesinin ve uygulamalarının kısıtlamasına yol açabilecek “her ölçek ve kademede” ifadesi düzenlenmeye muhtaç olduğu da ileri sürülebilir.

Bu düzenleme ile DPT Kalkınma Planı hazırlık sürecinde yer alan Yerleşme-Şehirleşme Özel İhtisas Komisyonu kaldırılacak mı? Aksi halde, KENTGES ile yetki ve sorumluluk karmaşasını giderecek biçimde yeni düzenlemeler öngörülürken, aynı konuda iki komisyonun faaliyet göstermesi, tutarlı bir yapılanma olmayacaktır.

DPT bünyesinde kurulması öngörülen “Bölgesel Gelişme Komitesi ve Mekânsal Planlanma İhtisas Komisyonu”nda; yerel yönetimler, üniversiteler, meslek kuruluşları ve sivil toplum örgütleri, kent konseyleri temsilcilerinin katılımını sağlayacak şekilde eylemde değişiklik yapılmalıdır.

Bölge düzeyinde kalkınma ve mekânsal gelişmeyi sağlayacak bölge planlarının hazırlanması için İBB 2 düzeyi bölge merkezi olarak belirlenen valilik bünyesinde bölge mekânsal planlama birimi için yeni bir kurumsal düzenlemeye gereksinim vardır.” (s.67)

Bölge Mekânsal Planlama Birimlerinin kurulmasına ilişkin görüş ve önerilerimiz, konuya ilişkin daha detaylı düzenlemelere yer verilen, “Eksen 3 Yerleşmelerin Ekonomik Yapısının Güçlendirilmesi Strateji 3.3 Bölge Planlarının Hazırlanması” kapsamında sunulmuştur.

İl Özel İdareleri bünyesinde Mekânsal Planlama Birimlerinin Oluşturulması:

İl Mekânsal Planları (mevcut Çevre Düzeni Planı yerine geçen) ve Köy Mekânsal Planları’nın hazırlanmasında İl Özel İdareleri bünyesinde mekânsal planlar, strateji planları ve performans programlarının eşgüdüm ve uyumunun sağlanması için var olan birimlerin güçlendirilerek Mekânsal Planlama Birimlerinin oluşturulması yeni bir kurumsal düzenlemeyi gerekli kılmaktadır.” (s.68)

Birden fazla ili kapsayan ve Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından hazırlanan/ hazırlattırılan ve koordinasyonu yapılan çevre düzeni planları dikkate alınarak eylemde öngörülen düzenlemenin değiştirilmesi gerekir. Birden fazla ili kapsayan bu tür planlar için, mahalli idare birliklerini esas alan güçlü bir kurumsal yapılanma daha işlevsel olabilir.

Büyükşehir Belediyeleri ve strateji planı yapmakla sorumlu belediyeler bünyesinde Mekânsal Planlama Birimlerinin oluşturulması.

Büyükşehir Belediyeleri ve strateji planı yapmakla sorumlu belediyelerce hazırlanacak mekânsal planlar, strateji planları ve performans programlarının eşgüdüm ve uyum içinde hazırlanması için bu kuruluşlar bünyesinde planlamaya ilişkin olarak var olan çeşitli birimlerin yeniden düzenlenerek kapasitelerinin artırılması ve yeni Mekânsal Planlama Birimlerinin oluşturulması kurumsal düzenlemeyi gerekli kılmaktadır.” (s.68)

Belediyelerce hazırlanacak mekânsal planlar, strateji planları ve performans programlarının eşgüdüm ve uyum içinde hazırlanması konusunda bütünleşik planlama açısından iki konuya açıklık getirilmesini gerekmektedir. İl özel idareleri, köy mekânsal planlarını bile stratejik planla uyumlu olarak hazırlaması mümkün iken, 5393 sayılı Kanun’un 41.maddesi gereği stratejik plan hazırlamak zorunda olmayan nüfusu 50.000'in altında olan belediyeler bütünleşik planlamanın dışında tutulmuş olmaktadır. Diğer taraftan, belediyeler tarafından hazırlanan strateji planlarının, kentlerin ekonomisinin güçlendirilmesi ile ilgili stratejileri gereğince kapsamadığı dikkate alınmalıdır.

“STRATEJİ 2.4 Yapıların insan ve çevre sağlığını tehdit eden unsurlar ve risklerden arındırılmış, güvenli, kaliteli ve uluslar arası standartlara uygun bir biçimde inşa edilmesi ve bakımını sağlamaya yönelik olarak el kitaplarının hazırlanması” (s.79).

El kitaplarının hazırlanması strateji yerine eylem düzeyinde ele alınabilir.

Ayrıca STRATEJİ 2.4, STRATEJİ 2.5’de aynen tekrarlanacağına, STRATEJİ 2.5’deki eylemler STRATEJİ 2.4’deki eylemlere dahil edilebilir.

Raylı sistem projelerinin öncelikle ekonomik ve mali değerlendirmelerde olumlu sonuçlar veren, yeterli talebin belirlendiği/öngörüldüğü koridorlarda yapılması, yüksek yolculuk talebi olan koridorlarda metrobüs ve tahsisli otobüs yolu gibi yüksek kapasiteli toplu taşıma sistemlerinin de değerlendirilmesi.” (s.115)

Eylemin sorumlu kuruluşları arasında belediyeler ihmal edilmeyip, özellikle yer verilmesi gerekir.

Kentler için sürdürülebilir yaşam, mekân ve çevre göstergelerinin geliştirilmesi” (s.116)

Belediyelerin ilişkili kuruluş değil, sorumlu kuruluşlar arasında yer alması gerekir. Diğer taraftan, kentler için sürdürülebilir yaşam, mekân ve çevre göstergelerinin katılımcı yöntemlerle geliştirilmesinin daha işlevsel olacağı dikkate alınarak, kent konseylerinin karar alma, uygulama, izleme ve değerlendirme süreçlerine katılımının sağlanmasına özel önem verilmesi gerekir.

2.37.4 eylemi, farklı eylem sıralaması ile 2.37.5’de aynen tekrarlanmış. (s.118-119)

Yeni İBBS bölgeleri tanımlaması yapılırken TÜİK verilerinin ve illerde yer alan farklı aktörlerin görüşlerinin bir arada değerlendirerek iller arasındaki sosyo ekonomik ilişkilerin yoğunluğu da belirlenerek yeni İBBS Bölgelerinin oluşturulması Kentsel bölgelerin bu düzenlemede dikkate alınması.” (s.125)

İllerin İBBS’nin (İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflaması’nın) yeniden belirlenmesi için illerde görüşleri alınması öngörülen aktörlere, ilişkili kuruluş arasında da yer verilmesi gerekir.

Bölge düzeyinde hazırlanacak BÖLGE PLANI’nın Bölge Kalkınma Ajansı tarafından hazırlanacak Bölge Kalkınma Planı ile bu planla bütünleşik olarak Bölge Merkezindeki Valilik bünyesinde oluşturulacak olan Bölge Planlama Birimi ve/veya İl Mekânsal Planlama Birimi tarafından 1/100.000 - 1/200.000 ölçekte hazırlanacak Bölge Mekânsal Gelişme Planı olarak iki ana bölümden oluşacak bir plan şeklinde tanımlanması öngörülmektedir.

BÖLGE PLANI hazırlama sürecinde rol alacak birimlerin tanımlanarak planlama sürecindeki yetki ve sorumlulukların belirlenmesi.” (s.127)

Bölge planlarının katılımcı bir süreçle bölgede hazırlanması yaklaşımı doğrultusunda; Bölge Mekânsal Gelişme Planı’nın bölge merkezindeki valilik bünyesinde hazırlanması yerine, belediyeler ve il özel idarelerinin birlikte oluşturacağı mahalli idareler birliği tarafından ve kent konseyleri kanalıyla meslek kuruluşları ve sivil toplum örgütlerinin önerileri de dikkate alınarak hazırlanabilir. Ayrıca, Bölge Planı’nın doğrudan YPK onayına sunulması yerine; ilk aşamada Bölge Kalkınma Planı taslağının bölge kalkınma ajansı kalkınma kurulunda, Bölge Mekânsal Gelişme Planı taslağının ise önerilen mahalli idare birliği meclisinde onaylanmasına ilişkin düzenlemenin eylemde yer alması ihmal edilmemelidir.

“Bölge Mekânsal Gelişme Planı”nın da bölge kalkınma ajansı tarafından “Bölge Kalkınma Planı” ile bütünleşik olarak hazırlanması önerilebilir. Ancak bu durumda, bölge kalkınma ajansı kalkınma kurulu ve yönetim kurulunun; yerel yönetimler, kent konseyleri ile meslek kuruluşları ve sivil toplum örgütlerini ön plana çıkaran bir yaklaşımla yapılandırılması sağlanmalıdır.

Kent konseylerini düzenleyen mevzuatı gözden geçirmek, katılımı daha yaygın ve tüm toplumsal kesimleri kapsayan biçime getirmek, diğer yerel yönetimlerde de benzer katılım mekanizmalarını oluşturmak önem arz etmektedir.” (s.144)

Kent konseylerinin yeniden düzenlenmesi ve örgütlendirilmesi eylemi ile ilişkili kuruluşlar arasında; kent konseyleri, meslek kuruluşları ile sivil toplum örgütlerinin ihmal edilmeyip, özellikle yer verilmesi gerekir. 5393 sayılı Belediye Kanununun 76 ncı maddesi ve bu maddeye dayanılarak çıkarılan yönetmelik ötesinde ayrı bir kanunla, kent konseylerine kurumsal yapılanma ve kapasite geliştirme ile birlikte tüzel kişilik kazandırılmalıdır.

Kent Konseyleri Kanunu ile yapılacak düzenlemelerle; kentlerle ilgili alınan her karar, uygulama, izleme ve denetleme süreçlerinde demokratik katılımın yaygınlaştırılarak, kentli haklarının örgütlü bir biçimde savunulması ve aktif yurttaşlığın önündeki engellerin kaldırılması gerekir. Bu bağlamda, Kent konseylerinin mali yapısının güçlendirilmesi için; belediyelerin bütçesinden ayrılacak ödeneklerin netleştirilerek belediye başkanın kararına bağlı olmaktan çıkarılması, ayrıca İçişleri Bakanlığı bütçesine “Kent Konseylerine Yapılacak Yardımlar Ödeneği” konulmasına ilişkin gerekli düzenlemeler yapılmalıdır.

KENTGES ile öngörülen mekânsal planlama sisteminin başlıca uygulayıcıları aşağıda gösterilmiştir.

b) Bölge Kalkınma Stratejisi Hazırlanması ile yükümlü Kalkınma Ajansları (BKA)

f) Planlama sisteminde tematik konuları işleyen diğer Bakanlıklar”(s.171)

KENTGES ile merkezi yönetim ve taşra teşkilatını ön plana çıkaran yeniden yapılanmanın esas alındığı görülmektedir. Yerel demokrasinin vazgeçilmez unsurları olan belediyeler ve mahalli idare birliklerine, “mekânsal planlama sisteminin başlıca uygulayıcıları” arasında yer verilmeyip ihmal edilmiştir. Oysa 1.2.5. eylem adı (s.68) ile “belediyeler bünyesinde Mekânsal Planlama Birimlerinin oluşturulması” öngörülmüştür. Diğer taraftan, birden fazla ili kapsayan mekânsal planlamalar için mahalli idare birliklerinin işlevsel hale getirilebileceği dikkate alınmalıdır. Bu gerekçelerden hareketle, “KENTGES ile öngörülen mekânsal planlama sisteminin başlıca uygulayıcıları” arasına belediyeler ve mahalli idare birlikleri dahil edilmelidir.

Demokratik katılımın, KENTGES ile öngörülen mekânsal planlama sisteminin başlıca uygulayıcıları arasında gösterilen kalkınma ajanslarında oluşturulan kalkınma kurulları kanalıyla sağlandığı ileri sürülebilirse de, bu kurulun “Bölge Mekânsal Gelişme Planı” ile bir ilişkisi öngörülmemiştir. Çünkü bölge kalkınma ajanslarının, “Strateji 3.3” (s.126) ile “Bölge Planı”nın “Bölge Kalkınma Planı” bölümünü hazırlaması öngörülmüş, “Bölge Mekânsal Gelişme Planı”nın hazırlanması için ise (yeni kurumsal yapılanmaya ilişkin) mevzuat düzenlemesi ve kapasite geliştirme eylemi önerilmiştir.

Ulusal stratejilerle bütünleşik olarak bölgesel kalkınma ve il gelişim stratejilerini de kapsadığı halde bu çalışmaya “Kentsel Gelişme Stratejisi ve Eylem Planı” adı verilmesi kadar, “KENTGES ile öngörülen mekânsal planlama sisteminin başlıca uygulayıcıları” arasında belediyeler ve mahalli idare birliklerine yer verilmemesi de dikkate değer.